Hơn 100 năm trước, người Cần Thơ ăn Tết ra sao?

Những tư liệu trong bài viết này được tác giả tập hợp từ các số báo đầu năm của tờ An Hà nhựt báo, An Hà báo, số phát hành vào đầu những năm 1920. Trong nhiều bài báo được đăng tải, các tác giả miêu tả không khí Tết ở Cần Thơ, những hoạt động mừng xuân, đặc biệt là quan niệm của người Cần Thơ xưa về chuyện ăn Tết.

Tờ An Hà báo số 301, ra ngày 22-2-1923, nhằm mùng 7 Tết Quý Hợi có đăng bài “Lễ Tết tại Cần Thơ” ở trang 1.

Đấu xảo mừng xuân ở Tân An Công sở

Tờ An Hà báo số 301, ra ngày 22-2-1923, nhằm mùng 7 Tết Quý Hợi có đăng bài tường thuật dài với nhan đề “Lễ Tết tại Cần Thơ”, miêu tả các hoạt động đón Tết ở châu thành Cần Thơ rất xôm tụ.

Mới chiều 30 Tết, người dân đã nô nức khi nghe tiếng pháo nổ liên hồi tới 5-6 giờ sáng mùng 1 Tết. Sáng ngày đầu năm Quý Hợi, khi tiếng pháo ngơi dần thì trẻ em, người lớn xúng xính quần là áo lụa du xuân đầu năm: “Tiếng guốc lộn tiếng giày, đồ tây xen đồ ta, giọng cười pha giọng nói, kẻ xuống người lên viếng thân tộc họ hàng trong ngày Ngươn Đán”, bài báo thuật ở trang nhất.

Một hoạt động mà đến nay, sau hơn 100 năm, vẫn diễn ra ở Cần Thơ trong ngày Tết là đón lân nghinh xuân rước tài lộc. Theo bài báo, “một bọn ca nhi trống kèn inh ỏi thêm có một gã mang “mặt địa” vào mỗi nhà chúc lễ tân niên”. Tuy nhiên thời ấy, tục này có nhiều nhà không hoan nghinh cho lắm, làm cho “mặt địa” phải “lơ láo” tìm qua nhà khác.

Mùng 1 Tết năm đó, mọi người nghỉ ngơi, vui chơi tự túc. Sang mùng 2 Tết, lúc 6 giờ rưỡi chiều, có cuộc “hát bóng thí” (tức miễn phí) tại Casino Léopold phục vụ người dân, đến 8 giờ tối thì “đi rồng đèn có nhạc Triều Châu giúp vui”, sau đó là hát bội An Nam thí tại chợ Cần Thơ. Mùng 3 Tết có lẽ là ngày vui nhất Tết năm đó, khi các cuộc vui chơi Tết được mở: “Khắp châu thành đều có dựng cờ, nhứt là nơi đại lộ Delanoue, Saintenoy và cầu tàu Lục tỉnh [...] Chỗ này là chỗ bày các cuộc chơi “leo cây, thọc thùng, cạp bột, nhấp cá, thả heo, thả vịt…”.

Điểm đáng chú ý, bài báo tường thuật cuộc đấu xảo về họa ảnh và chụp ảnh mừng Xuân Quý Hợi rất thú vị, được tổ chức tại nhà công sở làng Tân An. Theo đó, cuộc đấu xảo khai mạc lúc 7 giờ rưỡi sáng mùng 3. Tầng lầu của công sở được chọn làm phòng trưng bày tranh tượng tham gia đấu xảo. Đi thang lầu bước lên, khách tham quan được thấy những bức tranh treo trên vách ở nấc thang tầng lầu thứ ba ấn đẹp. Đó là tranh vẽ “cái nhà chợ Cần Thơ” do M. Nguyễn Chí Tùng vẽ với “bút pháp tinh thần xem ra thật lắm công phu, không kém chi hình chụp”. Cạnh đó là giá treo, dán đầy hình chụp chân dung và phong cảnh ở xứ Cần Thơ của nhà Photo de l’Ouest Trần Văn Sao, thợ chụp hình có tiếng ở Cần Thơ. Cách đó không xa là tranh vẽ của nhà Photo Nouvelle cũng ở tại Cần Thơ, với khoảng 40 khuôn hình vẽ chân dung, phong cảnh, được chế họa từ hình chụp, “xem rất ngoạn mục”. Bài báo này lý giải thêm, nhà Photo Nouvelle mới dựng tên chỉ vài năm nay song chụp hình rất thiện nghệ, tiếng khen khắp tỉnh.

Tân An Công sở nay vẫn còn di tích ở đường Phan Đình Phùng, phường Ninh Kiều, phía trước nhà lồng chợ Cần Thơ.

Đối diện tranh nhà Photo Noivelle là 12 khuôn hình của Lý Diệu, thợ khách trú ở Trà Ôn chụp phong cảnh. Bước ra căn lớn của công sở là không gian trưng bày hình vẽ, hình thêu, chân dung có, phong cảnh có. Đoạn tả tượng điêu khắc được trưng bày tại cuộc đấu xảo trong bài báo khá hay: “Một cái lục bình cao lớn, ba cái đầu bò, một cái đầu chó, nặn bằng đất sét rất khéo. Đất nhồi rồi nắng phơi khô, không hầm chín ngoài, sơn vẽ bông hoa, xem qua cũng ngỡ là lục bình bằng sành bằng kiểu. Đầu bò cũng vậy, nhiều người nào ai có tưởng là làm bằng đất bao giờ?”.

Còn có các đồ thủ công tinh xảo, kỳ hoa dị thảo. Hình một trái cau ươn lên 9 cây và nhiều khuôn hình phong cảnh xứ Trà Mơn của M. Nguyễn Quang Còn. Một bộ kỷ trà làm bằng giấy, chén và bình tích sơn phết vẽ vời xem như đồ kiểu của M. Nguyễn Văn Dược ở Tân Phong (Cần Thơ). Đồ thêu của Nữ học đường Cần Thơ, của lệnh ái M. Tri Huyện Tây và lệnh ái M. Trần Minh Lý với nhiều kiểu rất đẹp. Đồ vẽ bằng viết chì, bằng mực, bằng nước sơn của M.M Pierre Trương Công Đại, Rệp coiffeur Nguyễn Chi Ninh, Lê Ngọc Báu, Lê Quang Tịnh, Dương Thế Khải, Hồ Văn Tú, Hứa Phùng Chấn, Lưu Vinh Thanh, Trần Thiện Điều, Lâm Thiện Hứa, Lê Văn Sở, Hồ Văn Lái, Trương Trấn Ngân, Huỳnh Quan Hiển, Đổng Ngọc Khải, Phạm Bá Đại, Giang Hưng Tâm, Tạ Quang Mậu…

Hội đấu xảo đã tiến hành chấm chọn các hiện vật được mang tới đấu xảo, rồi ban thưởng cho từng hạng mục. Xin đơn cử như sau: ông Trần Văn Sao hạng nhứt chụp hình; ông Nguyễn Chi Ninh hạng nhứt vẽ hình; ông Trương Công Đại hạng nhứt vẽ phong cảnh, ông Nguyễn Quang Còn hạng nhứt nặn hình bằng đất…

Sau hồi kết của cuộc đấu xảo, các cuộc chơi được mở như leo cây, thọc thùng nước, đua xe máy đạp, xe kéo, đua người lớn, con nít, đi cần giợt, dải su, nhấp cá, thả heo, thả vịt…

4 giờ chiều, cuộc chưng cộ bông diễn ra rất rôm rả, thu hút người dân đến xem. Chưng cộ bông có thể hiểu là trang trí xe hoa diễu hành trên phố. Theo bài báo, các chủ xe hơi, xe song mã, xe kiếng, xe kéo, xe máy đạp đem cộ đến sắp hàng dài theo Boulevard Delanoue (nay là đường Phan Đình Phùng) trước Tân An Công sở. Tác giả miêu tả: “Khéo đẹp hơn hết cả cộ bông lớp Khổng Minh tọa lầu của Garage Trần Đắc Nghĩa, nóc lầu dùng rơm nhỏ nhuộm ngũ sắc vấn phủ, giữa lầu lại chiếu một ngọn đèn điện ngay chỗ Khổng Minh ngồi xem sách, trông vào thật oai nghi, xinh đẹp”. Còn có cộ bông tạo hình chiếc tàu “Maurice Long”, lúc xe lăn chậm chậm như tàu chạy trên bờ, của Madame Nicolas; cộ bông hình tứ linh của M. Võ Hiếu Đức; cộ bông lớp “Les Français dans la Rhur” của M. Lê Kim Đảnh; cộ bông Ngư hóa long của M. Lâm Văn Há; cộ Đại bác thần công của M. Trần Thành Lân… Các cộ bông sau đó rảo đi khắp châu thành Cần Thơ, người dân đi theo coi đông đảo, “chen chân không muốn lọt”.

Bàn chuyện ăn Tết

An Hà nhựt báo số 201, ra ngày 17-2-1921, nhằm mùng 10 Tết Tân Dậu, có bài báo cũng với tiêu đề “Lễ Tết ở Cần Thơ” của tác giả Mạnh Đức, được viết theo thể loại như cách gọi bây giờ là bình luận hoặc xã luận. Theo tác giả: “Đời càng ngày càng văn minh tiến hóa, thiên hạ càng được kiến thức mở mang, những tục cũ lệ xưa cái nào tồi tệ cũng được chế cải”. Vậy nên, “cái nhuệ khí ăn Tết” ngày càng giản lược, như cách tác giả dẫn câu trả lời của một người dân cho câu hỏi: “Sao...? Có sửa soạn lo ăn Tết nhứt gì không...?”, rằng: “Ối Tết cũng vậy, mà không Tết cũng vậy, cần phải lo chi cho mệt”. Và tác giả còn dẫn đôi liễn ở nhà một người bạn:

“Năm nay như năm ngoái chẳng giàu cũng chẳng nghèo, đủ xài vậy. Mừng.

Ngày Tết tợ ngày thường không thích mà không chê lôi thôi vậy. Đặng.”.

Rõ ra, tinh thần ăn Tết tiếm kiệm đã có từ hơn trăm năm trước. Người dân mua sắm bông trái, vui chơi cũng trong chừng mực, không màu mè, khoa trương gây tốn kém.

Cũng trên số báo 201, bài “Chơi với bảy ngày xuân” bàn chuyện cờ bạc, nợ nần ngày Tết, do quá lạm dụng chuyện “chơi Tết”. Mượn tiếng ăn Tết rồi cờ bạc ăn thua, chi xài quá trớn, rượu chè bê tha, đã vậy còn lớn giọng: Vui ba ngày Tết, lại còn mê mết bảy ngày xuân.

Cùng bàn về chuyện tiết kiệm ngày Tết, tờ An Hà báo số 348, ra ngày 14-2-1924, nhằm mùng 10 Tết Giáp Tý, trong bài “Ăn Tết” có thuật lại cuộc trao đổi giữa tác giả Đỗ Văn Y với ông Võ Hữu Chí - “người có tiếng cần kiệm và dè dặt nhứt ở tỉnh Cần Thơ”. Ông Võ Hữu Chí có quan niệm rất hay về sự cần kiệm, cái nào của ăn, cái nào của để: “Mỗi tháng, mỗi năm, phải biết chắt lót để dành một số tiền đặng làm vốn, trước ít sau nhiều, lúc trai tráng mạnh khỏe phải phòng khi già yếu, khi đau ốm…”. Chủ đề tưởng “lạc đề” với đề bài “Ăn Tết” nhưng ông Võ Hữu Chí đúc kết rằng, việc ăn Tết có quan hệ với việc kinh tế, bởi: “Vì ăn Tết mà có nhiều người hết vốn, vì ăn Tết mà có người thiếu nợ, vì ăn Tết mà có người mang nghèo...”. Bài báo đúc kết: “Việc ăn Tết, không phải là không hay nhưng mà thành ra không hay là tại người ăn Tết không biết tùy duyên tùy người”.

Thông điệp ấy, sau hơn 100 năm, xem ra vẫn còn nguyên giá trị!

Theo Baocantho.com.vn