Tắc luồng sông Hậu gây lãng phí, thiệt hại lớn

Tân Cảng Cái Cui tuy đã đầu tư sẵn thiết bị để trở thành cảng công-ten-nơ chuyên dụng trung tâm của vùng đồng bằng sông Cửu Long, nhưng do tắc luồng sông Hậu, cảng chỉ bốc xếp hàng rời, nhỏ lẻ để duy trì hoạt động.

Tuy nhiên, chỉ sau hơn một năm đưa vào khai thác, tình trạng bồi lắng cùng những vướng mắc về cơ chế, chính sách trong việc nạo vét khiến luồng bị tắc nghẽn, tàu lớn không thể vào cảng làm hàng, dẫn tới nguy cơ lãng phí, thiệt hại lớn cho nền kinh tế.

Mở lối giao thông thủy đất “Chín Rồng”

Chúng tôi đi ca-nô từ TP Cần Thơ đến Trà Vinh dọc theo kênh Quan Chánh Bố, khảo sát tuyến luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu. Giữa một vùng sông nước mênh mang, tàu thuyền ngược xuôi tấp nập, nhưng hoàn toàn vắng bóng những con tàu lớn. Dự án luồng sông Hậu là công trình hàng hải trọng điểm của ngành giao thông vận tải (GTVT), quy mô lớn nhất từng được triển khai ở nước ta, tổng mức đầu tư gần 10 nghìn tỷ đồng, mục tiêu thông qua 21 đến 22 triệu tấn (hàng hóa tổng hợp) và 450 đến 500 nghìn TEUs/năm (công-ten-nơ) vào năm 2020. Dự án có vai trò là tuyến giao thông thủy huyết mạch, động lực thúc đẩy phát triển kinh tế toàn bộ vùng đồng bằng sông Cửu Long. Trước đây, lưu thông qua cửa Định An, cửa tự nhiên nơi sông Hậu đổ ra biển, chỉ cho phép tàu tải trọng tối đa 5.000 tấn, trở thành “điểm nghẽn”. Sản lượng hàng hóa qua các cảng trong khu vực vì thế chỉ đáp ứng khoảng 20%, còn lại 80% hàng xuất nhập khẩu phải chuyển tiếp qua các cảng tại TP Hồ Chí Minh. Với mức chi phí tăng thêm 170 đến 180 USD/công-ten-nơ và vận tải bằng đường bộ từ 7 đến 15 triệu tấn hàng lên khu vực TP Hồ Chí Minh, “cõng” thêm chi phí hàng trăm triệu USD mỗi năm. Ngoài việc không phải chuyển tiếp hàng hóa từ các tỉnh miền Tây Nam Bộ, dự án còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng ổn định phát triển kinh tế - xã hội khu vực, nâng cao thu hút đầu tư vào các khu công nghiệp,... Dự án đã cải tạo, nạo vét 46,5 km luồng, gồm đoạn sông Hậu dài hơn 12 km, kênh Quan Chánh Bố hiện hữu hơn 19 km; đào mới 8,2 km kênh Tắt thông ra biển và kênh biển 7 km. Hiện, Nhà máy nhiệt điện Sông Hậu 1 (công suất 1.200 MW) thuộc huyện Châu Thành (Hậu Giang) đang chuẩn bị hoàn thành, luồng sông Hậu sẽ giúp tàu chở than vào đến tận nhà máy phục vụ phát điện. Cũng nhờ có tuyến luồng, tàu trọng tải lên đến 30 nghìn tấn có thể cập cầu cảng Trung tâm nhiệt điện Duyên Hải (Trà Vinh).

Cục trưởng Hàng hải Việt Nam Nguyễn Xuân Sang đánh giá, mục tiêu ban đầu đặt ra khi mở luồng sông Hậu đã hoàn thành, không chỉ phục vụ các nhà máy nhiệt điện mà còn mở ra tuyến vận tải trực tiếp, tàu trọng tải lớn có thể đi sâu tới tận An Giang. Khi hoàn thành đi vào khai thác, tuy chưa hoàn toàn đạt chuẩn tắc luồng, nhưng luồng vẫn bảo đảm yêu cầu kỹ thuật theo thiết kế để đón tàu 10 nghìn tấn đầy tải và 20 nghìn tấn giảm tải ra vào sông Hậu. Chỉ một thời gian ngắn sau khi thông luồng, cuối tháng 10-2016, chuyến tàu đầu tiên chở 500 công-ten-nơ (trọng tải gần 7.000 tấn) từ Hải Phòng qua kênh Quan Chánh Bố đã cập cảng Cái Cui (Cần Thơ), khai mở tuyến hàng hải chuyên công-ten-nơ nội địa Cần Thơ - Hải Phòng. Giám đốc Cảng vụ hàng hải Cần Thơ Võ Minh Tiến nhớ lại, lúc đó luồng vẫn đang trong quá trình khai thác tạm nên cơ quan Cảng vụ lên phương án chuẩn bị rất công phu nhằm bảo đảm an toàn. Sau khi đi vào hoạt động, tuyến công-ten-nơ nội địa này phát huy hiệu quả rất tốt. Chỉ khoảng một năm, doanh nghiệp khai thác tuyến đã cân đối được chi phí, rút ngắn đáng kể thời gian bù lỗ dự kiến trong ba năm đầu.

Tắc luồng, nguy cơ lãng phí lớn

Đặc thù của ngành hàng hải, các hãng tàu, doanh nghiệp vận tải phải lên kế hoạch khai thác trước đó cả năm, cho nên sau khi cơ quan quản lý công bố mở luồng, sẽ có “độ trễ” nhất định. Đối với luồng sông Hậu, khi các hãng tàu bắt đầu lên phương án khai thác tuyến vận tải, dự định mở rộng hoạt động tại luồng sông Hậu thì luồng rơi vào cảnh ách tắc. Từ tháng 10-2017 đến nay, tàu công-ten-nơ không thể lưu thông qua luồng mới vì một số đoạn bị bồi lắng mạnh thời kỳ đầu khai thác, không đạt độ sâu 6,5 m theo công bố. Theo số liệu của Cảng vụ hàng hải Cần Thơ, vị trí cạn nhất của luồng sông Hậu hiện nay chỉ hơn 4 m, không bảo đảm cho tàu công-ten-nơ đi vào. Những tác động của quá trình thi công trước đó, cùng áp lực lưu thông của tàu trọng tải lớn, làm sạt lở nhiều vị trí trên kênh Quan Chánh Bố, ảnh hưởng cuộc sống hàng trăm hộ dân gần đó. Người dân nhiều lần bức xúc phản đối, khiếu nại đông người và cản trở thi công nạo vét, duy tu tuyến luồng. Công tác nạo vét bị đình trệ từ cuối năm 2017 đến nay, toàn bộ tuyến luồng phải ngừng hoạt động tàu trọng tải lớn.

Theo tính toán của Cục Hàng hải Việt Nam, thời gian đầu khi luồng hình thành, tốc độ bồi lắng lớn và sẽ giảm dần. Do người dân phản đối, ngăn cản thi công, đoạn tuyến khoảng 3,8 km của luồng sông Hậu không nạo vét được. Trước những vướng mắc của dự án, Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng đã trực tiếp đi thị sát, chấp thuận tạm ứng kinh phí 30 tỷ đồng để Bộ Giao thông vận tải và địa phương đền bù, hỗ trợ cho người dân. Huyện Duyên Hải (Trà Vinh) nằm dọc theo kênh Quan Chánh Bố, có nhiều hộ dân bị ảnh hưởng do tác động của tuyến luồng. Phó Chủ tịch UBND huyện Duyên Hải Trần Đạt Thông cho biết, đoạn km 14 đến km 18, huyện đã áp giá bồi thường công khai với 115 hộ, tổng kinh phí khoảng 20 tỷ đồng. Tuy nhiên, vẫn còn 40 hộ chưa đồng thuận, yêu cầu nâng mức hỗ trợ. Thực tế, trước khi thông luồng, vẫn có hiện tượng sạt lở diễn ra tự nhiên. Để đề phòng bờ kênh tiếp tục bị sạt lở, huyện đề nghị nên mở rộng phạm vi bồi thường từ bờ sông sâu vào phía trong từ 50 đến 100 m thay vì chỉ 15 m như hiện nay. Địa phương đang chờ khoản bồi thường khoảng 30 tỷ đồng để kịp thời chi trả cho người dân và tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân đồng thuận, sớm triển khai nạo vét luồng.

Dự án đang chuẩn bị triển khai giai đoạn 2, sử dụng vốn dư hơn 1.000 tỷ đồng từ giai đoạn 1; trong đó, có hạng mục làm “ga tránh tàu” để phát huy tốt hơn năng lực (do luồng một chiều) và xây kè bảo đảm cho luồng hoạt động ổn định, lâu dài. Giám đốc Ban Quản lý dự án Hàng hải Trần Anh, đại diện chủ đầu tư dự án cho biết, đơn vị đề xuất phương án làm kè bằng cừ ván thép Larssen dọc hai bên bờ nhằm hạn chế sạt lở. Quan sát thực tế hai bên bờ kênh, chúng tôi nhận thấy, những đoạn trồng nhiều sú vẹt chắn sóng, đã giảm đáng kể hiện tượng sạt lở. Vì thế, đơn vị thiết kế cần rà soát, tính toán, những vị trí đất bùn, thổ nhưỡng liên kết yếu mới cần thiết làm cừ thép, còn nên ưu tiên phương án trồng cây tự nhiên để giảm chi phí, tạo cảnh quan môi trường tự nhiên và phát huy hiệu quả kinh tế. Thực tiễn kè rọ đá trên tuyến kênh Tắt trong giai đoạn 1 đã bộc lộ rất nhiều bất cập, một số đối tượng cắt trộm lưới thép đặc chủng bảo vệ kè để về làm chuồng nuôi gia súc, gia cầm. Ngoài ra, việc duy tu bảo dưỡng hay mở rộng luồng về sau sẽ gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp.

Đón đầu cơ hội mở luồng sông Hậu, năm 2016, Tổng công ty Tân Cảng đã thuê lại bến cảng nhỏ Cái Cui (TP Cần Thơ), đầu tư thành cảng công-ten-nơ Tân Cảng Cái Cui chuyên dụng, trang bị đồng bộ hệ thống cầu trọng tải lớn, phương tiện, kho bãi, kho công-ten-nơ lạnh,... nhằm tiếp nhận các chuyến tàu công-ten-nơ đầu tiên qua luồng. Tuy nhiên, từ tháng 10-2017, khi luồng sông Hậu “mắc cạn”, dàn cẩu và phương tiện đành án binh bất động, bờ bãi hoang vắng. Phó Giám đốc phụ trách khu vực đồng bằng sông Cửu Long (Tổng công ty Tân Cảng) Đặng Anh Diệp buồn rầu: Mục tiêu của chúng tôi là đưa Tân Cảng Cái Cui trở thành cảng công-ten-nơ trung tâm cả vùng, nhưng yêu cầu đầu tiên là luồng tuyến phải ổn định. Trước khi mở tuyến, các hãng tàu đều tự kiểm tra độ sâu, đạt yêu cầu kỹ thuật mới đưa tàu vào. Một số doanh nghiệp vận tải dự kiến khai thác tuyến hàng hải quốc tế từ Cần Thơ đi Xin-ga-po và Nam Trung Quốc nhưng nhiều tháng nay bị “đóng băng”. Ngoài Tân Cảng Cái Cui, một số cảng khác lân cận như Cảng Cần Thơ, Cảng Hậu Giang đều trong tình trạng ngày đêm ngóng tàu, chờ luồng. Luồng sông Hậu “mắc cạn”, không những gây thiệt hại trực tiếp cho các cảng biển trong vùng mà còn khiến hàng hóa “quay đầu” chuyển lên TP Hồ Chí Minh như trước, khiến chi phí vận tải tăng cao, giảm sức cạnh tranh, ảnh hưởng đến cả vùng sản xuất lớn của đồng bằng sông Cửu Long.

Luồng sông Hậu từ khi triển khai đã mang sứ mệnh mở lối giao thông thủy, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long. Giải quyết ngay những “điểm nghẽn”, đáp ứng chuẩn tắc luồng theo công bố, cùng với giải pháp lâu dài ổn định cuộc sống người dân sống ven bờ là đòi hỏi cấp bách để phát huy hết tiềm lực to lớn của dự án, giúp các địa phương trong vùng phát huy hết tiềm năng, lợi thế của vùng đất trù phú bậc nhất cả nước.

Theo QUANG HƯNG (Báo Nhân Dân)